Heimspekivefur Garðaskóla

Þegar hópur krakka er kominn saman er oft ekkert erfitt að koma af stað heimspekilegri samræðu. Stundum er góð spurning eða athugasemd nóg. Stundum sprettur samræðan eins og af sjálfri sér þegar nemendur fá frið til að tala saman.

En fyrir kennara sem vill vinna skipulega í því að koma af stað samræðu í nemendahópum og þjálfa hana áfram er nauðsynlegt að hafa gott hráefni í höndunum. Neðar á þessari síðu má því finna ábendingar um ýmiss konar efni sem hentar í þessum tilgangi. Hér er bent á sögur og annað lesefni sem er ríkt af heimspekilegum hugmyndum og því líklegt til að koma hugsuninni af stað hjá nemendum. Hér er líka listi yfir námsefni sem hefur verið samið sérstaklega í þeim tilgangi að nota í heimspekikennslu. Slíkt námsefni inniheldur yfirleitt mjög gagnlegar kennsluleiðbeiningar fyrir kennara auk þess sem það leggur til grundvallar ákveðið námsefni fyrir nemendurna.

Sögur og aðrar kveikjur: Stökkpallur inn í samræðuna

Hreinn Pálsson (2002) hefur fjallað um hvernig sögur geta þjónað sem stökkpallur inn í heimspekilega samræðu. Hann leggur áherslu á að ýmiss konar textar geti opnað leið inn í samræðuna en að það sé skilyrði að í þeim séu ráðgátur í öndvegi, þ.e. að textinn bjóði lesendum að velta hlutum fyrir sér en séu ekki skrifaðar í þeim tilgangi einum að uppfræða nemendur. Hreinn segir síðan:

Í kennsluleiðbeiningum með ýmsu af því námsefni sem þýtt hefur verið á íslensku og talið eru upp hér að neðan má finna greiningu og leiðbeiningar eins og Hreinn lýsir hér að ofan, þannig að kennarar þurfa ekki að grunnvinna alla hluti.

Heimild:
Hreinn Pálsson. (2002). Valur, heimspekilegar smásögur, kennarakver. Reykjavík: Námsgagnastofnun.

Námsefni í heimspeki með börnum og unglingum

• Aðalbjörg Steinarsdóttir o.fl. (2001). Íslenskar barnabókmenntir og þjóðsögur sem uppspretta heimspekilegrar samræðu meðal leikskólabarna. Kennsluleiðbeiningar. Þróunarverkefni leikskólans Lundarsels 1999-2001. Akureyri: Leikskólinn Lundarsel.
  • Hentar leikskólabörnum
  • Í bókinni eru leiðbeiningar um hvernig hægt er að laða fram heimspekilega samræðu út frá sögum sem til eru á flestum leikskólum, t.d. Ástarsögu úr fjöllunum og Sögunni af Skessunni sem leiddist.
    Einnig eru leiðbeiningar að ýmsum ,,óhefðbundnum" heimspekiverkefnum þar sem unnið er út frá leik, dansi, myndum, stærðfræði og fleiri þáttum.
  • Bókina má kaupa á Lundarseli. Leikskólinn hefur líka gefið út skýrslu um þróunarverkefnið sem þetta námsefni byggir á.
• Brauer, L. o.fl. (2002). Leið þín um lífið, siðfræði fyrir ungt fólk. (Stefán Jónsson þýddi). Reykjavík: Námsgagnastofnun.
  • Hentar 13 ára og upp úr
  • Margvíslegar kveikjur að pælingum: sögur, ljóð, myndir, skrítlur. Bókinni er skipt upp í nokkur megin þemu, t.d. ævin, samskipti...
  • Leiðbeiningar um ýmiss konar verkefni
  • Hljóðbók hefur líka verið gefin af Námsgagnastofnun
• Geir Sigurðsson. (án árs). Heimspekingar fyrr og nú. Námsefni á skólavefurinn.is
  • Hentar 12-16 ára
  • Textabrot úr sögu heimspekinnar. Fjallað er um mjög marga heimspekinga og heimspekistefnur úr sögu vestrænnar heimspeki. Safnið er sífellt að stækka.
  • Á skólavefnum fylgja þessum textum verkefni sem þjálfa lesskilning en textana má nota á ýmsan hátt: sem kveikjur að samræðu nemenda, sem heimildir í ritgerðum nemenda, sem heimildir í rannsóknum á tilteknum heimspekingum eða stefnum o.s.frv.
• Hreinn Pálsson. (2002). Valur, heimspekilegar smásögur, kennarakver. Reykjavík: Námsgagnastofnun.
• Guðrún Eva Mínervudóttir. (2001). Valur. Reykjavík: Námsgagnastofnun.
  • Hentar 12-15 ára börnum.
  • Veltir upp ýmsum heimspekilegum spurningum, nokkuð sjálfstæðir kaflar, oft fjalla tveir kaflar um sömu grunnhugtök.
  • Kennsluleiðbeiningar eftir Hrein Pálsson hafa líka verið gefnar út af Námsgagnastofnun.
  • Ritdómur eftir Brynhildi Sigurðardóttur.
• Lipman, M. (1989). Ása . (Hreinn Pálsson þýddi). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
  • Hentar 8-11 ára
  • Veltir upp ýmsum heimspekilegum spurningum, nokkuð sjálfstæðir kaflar en ætlast til að námsefnið sé notað í heild.
  • Sérstök áhersla á tungumálið
• Lipman, M. (????). Kalli og Gústa. (Hreinn Pálsson þýddi). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
• Lipman, M. (1991). Uppgötvun Ara, 2. útg . (Hreinn Pálsson þýddi). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
  • Hentar 10 ára og upp úr
  • Grundvallarrit í námsefnisröð Matthews Lipmans
  • Veltir upp ýmsum heimspekilegum spurningum, nokkuð sjálfstæðir kaflar en ætlast til að námsefnið sé notað í heild.
  • Sérstök áhersla á rökfræði og gagnrýna hugsun
  • Kennsluleiðbeiningar hafa líka verið þýddar og gefnar út af heimspekiskólanum.
• Lipman, M., Sharp, A.M. & Oscanyan, F.S. (1991). Heimspekiæfingar, kennsluleiðbeiningar með Uppgötvun Ara. (Hreinn Pálsson þýddi). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
• Lipman, M. (1993). Lísa. (Hreinn Pálsson og Arna A. Antonsdóttir þýddu). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
  • Hentar unglingum
  • Veltir upp ýmsum heimspekilegum spurningum, nokkuð sjálfstæðir kaflar en ætlast til að námsefnið sé notað í heild.
  • Sérstök áhersla á siðfræði
  • Kennsluleiðbeiningar hafa líka verið þýddar og gefnar út af heimspekiskólanum.
• Lipman, M. & Sharp, A.M. (1993). Siðfræðiæfingar, kennsluleiðbeiningar með Lísu. (Hreinn Pálsson þýddi). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
• Lipman, M. (1995). Álfdís. (Hreinn Pálsson þýddi). Reykjavík: Heimspekiskólinn.
  • Hentar 6-8 ára börnum
  • Veltir upp ýmsum heimspekilegum spurningum, nokkuð sjálfstæðir kaflar en ætlast til að námsefnið sé notað í heild.
  • Sérstök áhersla á hugsunina og sjálfið
• Salvör Nordal. (2000). Siðferðileg álitamál, lífsleikni fyrir framhaldsskóla. Reykjavík: Reykjavíkurakademían og Siðfræðistofnun.
  • Hentar framhaldsskólanemendum
  • Inngangur að siðfræði
  • Textar og verkefni
• Sigurður Björnsson. (1993). Draumur eða veruleiki. Reykjavík: Almenna bókafélagið.
  • Dómur um bókina á mbl.is
• Sigurður Björnsson. (1997). Bullukolla. Gefin út af höfundi.
  • Hentar 4-10 ára börnum.
  • Stuttir textar sem gefa ímyndunaraflinu lausan tauminn. Bókin hefur mikið verið notuð á leikskólum og allt upp í 5. bekk grunnskólans.

Lesefni - ríkt af heimspekilegum ráðgátum:

• Baum, L.F. (1985). Galdrakarlinn í Oz. (Þorsteinn Thorarensen þýddi). Reykjavík: Fjölvi.
• Biblían.
  • Biblían er talsvert notuð í heimspekikennslu við framhaldsskólana.
• Carroll, L. (1954). Lísa í Undralandi. (Halldór G. Ólafsson þýddi). Reykjavík: Esja.
  • Sagan er til í ýmsum myndskreyttum og styttum útgáfum auk þessarar þýðingar á heildarverkinu.
• Gaarder, J. (1996). Halló! Er nokkur þarna? (Hilmar Hilmarsson þýddi). Reykjavík: Mál og menning.
  • Hentar börnum frá 7-10 ára
  • Veltir upp ýmsum heimspekilegum spurningum og er fallega myndskreytt.
    
• Gaarder, J. (1998). Veröld Soffíu. (Aðalheiður Steingrímsdóttir og Þröstur Ásmundsson þýddu). Reykjavík: Mál og menning.
  • Hentar unglingum og fullorðnu fólki
  • Saga heimspekinnar fléttuð inn í sakamálasögu þar sem aðalpersónan er unglingsstúlka.
• Milne, A.A. (1954). Bangsímon. (Hulda Valtýsdóttir þýddi, Freysteinn Gunnarsson þýddi ljóðin). Reykjavík: Helgafell.
  • Sagan er til í ýmsum myndskreyttum og styttum útgáfum auk þessarar þýðingar á heildarverkinu.
• Sigsgaard, J. (2000). Palli var einn í heiminum, 6. útg. (Vilbergur Júlíusson þýddi). Selfoss: Björk.

Erlent námsefni:

• Cam, Philip: Thinking Stories
  • Námsefnið er á ensku
  • Thinking Stories er safn smásagna eftir ýmsa höfunda. Sögurnar eru hlaðnar heimspekilegum pælingum, t.d. sagan um hnífinn eftir Philip Guin sem finna má í fyrsta heftinu og fjallar um þjófnað.
    Kennsluleiðbeiningarnar sem fylgja smásögunum eru skýrar og hnitmiðaðar og hjálpa kennurum og nemendum að kafa á dýptina.
  • Cam, P., ed. (1993). Thinking Stories 1. Philosophical Inquiry for Children. Alexandria, NSW: Hale & Iremonger. ISBN 0 86806 482 3
  • Cam, P., (1993). Thinking Stories 1. Teacher Resource/Activity Book. Philosophical Inquiry for Children. Alexandria, NSW: Hale & Iremonger. ISBN 0 86806 506 4
  • Cam, P., ed. (1994). Thinking Stories 2. Philosophical Inquiry for Children. Alexandria, NSW: Hale & Iremonger. ISBN 0 86806 509 9
  • Cam, P., ed. (1994). Thinking Stories 2. Teacher Resource/Activity Book. Philosophical Inquiry for Children. Alexandria, NSW: Hale & Iremonger. ISBN 0 86806 510 2
• Dialogue Works
  • Námsefnið er á ensku
  • Dialogue Works eru bresk samtök sem m.a. hafa unnið að því að þróa námsefni og kennslu í heimspeki með börnum. Þau bjóða reglulega upp á kennaranámskeið í heimspeki með börnum og stjórnun samræðufélags. Samtökin hafa gefið út nokkra námsefnisflokka:
  • Philosophy Club: Leiðbeiningar um hvernig hægt sé að vinna vinna með heimspekilega samræðu utan hefðbundins skóla umhverfis, t.d. í félagsmiðstöðvum og klúbbum. Hentar 10 ára og eldri.
  • Storywise: heimspekileg samræða út frá sögum
  • Newswise: námsefni á netinu, unnið út frá sérsömdum fréttum sem fjalla um málefni sem eru ofarlega á döfinni hverju sinni. 6 námsefnispakkar eru birtir á ári.
• Golding, C. (2002). Connecting Concepts. Thinking activities for Students. Melbourne: ACER. ISBN 0 86431 608 9
  • Námsefnið er á ensku
  • Hentar 12 ára og upp úr
  • Bókin útskýrir hvernig hægt er að vinna heimspekilega greiningu og samræðu út frá dæmum um það hugtak sem fjalla á um. Hugtök sem tekin eru fyrir í námsefninu eru: kynþáttafordómar, réttlæti, skynsemi, hugur, ábyrgð, reglur, vísindi, menning, list, ofbeldi, raunveruleiki og þekking.
    Í bókinni er útskýrt vel hvernig best sé að vinna með dæmasöfnin og einnig eru dæmi úr samræðu sýnd sem fyrirmyndir að góðri samræðu.
• Haglund, Liza. (2001). Att tanka noga, en filosofibok. Stockholm: Tiden.
  • Námsefnið er á sænsku
  • Hentar 12 ára og upp úr
  • Góðir textar til að vekja upp heimspekilegar spurningar. Blandað er saman óbeinum tilvísunum í hugmyndir heimspekinga og spurningum og pælingum sem tengjast reynslu nútíma unglinga.
• Lipman, Matthew.
  • frumútgáfur eru á ensku
  • IAPC, stofnunin um barnaheimspeki við Montclair State University í New Jersey, gefur út allt námsefni sem Matthew Lipman og samstarfsmenn hans hafa gefið út.
  • Námsefnið má kaupa á heimasíðu IAPC
• McCall, C.C. (2006). Thinking Adventures. East Renfrewshire, Scotland: Scottish Executive Education Department.
  • Námsefnið er á ensku.
  • Hentar 10-12 ára nemendum.
  • Námsefnið hentar vel fyrir byrjendur í samræðuaðferðinni.
  • Kennsluleiðbeiningar fylgja efninu (Teacher´s Guide to Thinking Adventures). Leiðbeiningarnar eru mjög nákvæmar, kennari sem er að taka sín fyrstu spor í samræðuaðferðinni getur notað þær hjálparlaust.
  • Námsefnið er í 10 köflum. Í hverjum kafla er ákveðin færni þjálfuð með sérstökum æfingum (t.d. hlustun, minni, gagnrýni, íhugun - erfiðari æfingar eftir því sem líður á bókina). Síðan er samræða unnin út frá sögunni "John´s Story" sem er kjarni námsefnisins. Öllum köflum lýkur með því að bekkurinn metur hversu vel samræðan hefur gengið.